A dinámica
da etapa republicana remata condicionando o proceso represivo após o
golpe militar de 18 de xullo de 1936, cal era a realidade social e
política das terras das Frieiras nos anos anteriores ao levantamento
franquista?
As obras do camiño de ferro Zamora-Ourense, coa conseguinte
concentración de milleiros de “carrilanos” procedentes quer da contorna
galaico-portuguesa, quer doutras zonas do Estado, deron lugar a unha
importante conflitividade sociolaboral na zona. Neste contexto, no eido
municipal a presión dos traballadores da vía conforme avanzaba o mandato
da Fronte Popular, comezou a mudar tanto a composición dos concellos
como a súa orientación ao servizo das elites locais, tradicionalmente
debedoras de vellas reminiscencias caciquís a penas agachadas tras o 14
de Abril por unha aparencia de republicanismo. A conflitividade laboral,
asemade, tomou outra dimensión a partir da frustrada Revolución de
Outubro de 1934, tras a cal os “destajistas” das obras pretenderon
substituír cadros sindicais por obreiros afíns ás dereitas. Un mes antes
do golpe militar, a totalidade dos sindicatos operativos na vía entre A
Pobra de Seabra e Vilar de Barrio, con maioría da CNT e presenza
destacada do PCE, declararon a folga xeral para acadar a readmisión dos
despedidos en 1934, incremento do xornal, semana de 44 horas, roupa de
traballo a cargo da empresa, horas extras valoradas un 25% máis,
despedimentos indemnizados e o recoñecemento dos delegados sindicais por
parte dos contratistas. No transcurso do conflito, a empresa
concesionaria MZOV considerará como revolucionarias unhas peticións tan
sinxelas, apostando por converter un conflito laboral nun de orde
pública. Daquela, a intervención da Garda Civil tivo unha resposta
contundente por parte dos “carrilanos”, chegándose á confrontación
armada. Neste clima, ten lugar o golpe de Estado de xullo de 1936.
As Frieiras é unha das comarcas da Galiza que máis tarda en
caer en mans dos franquistas, cales son as razóns que explican esa
capacidade de resistencia?
Penso que é a que máis tarda. A columna de soldados, gardas civís e
de asalto, carabineiros e milicianos ao mando do capitán da Garda Civil
Juan Ros, entra na Vilavella o 29 de xullo: é a última localidade galega
de certa importancia en caer en mans dos facciosos. E a columna do
comandante Reyna, que avanzaba na parte zamorana das Portelas, aínda é
tiroteada no Padornelo ao día seguinte. A capacidade de resistencia
estivo baseada na multitudinaria concentración operaria e a súa
organización nunha ducia de sindicatos entre Requeixo de Seabra,
Campobecerros e Portocamba, xa no municipio de Castrelo do Val; daquela,
os “carrilanos” tiveron acceso á dinamita empregada a eito nas obras do
tendido e ás camionetas de servizo que aseguraron a coordinación dos
resistentes deste amplo territorio. Mais tamén foron determinantes a
lealdade á República por parte dos carabineiros de A Gudiña, A Mezquita e
Padornelo e a actitude dalgunhas autoridades municipais, caso dos
alcaldes de A Gudiña e da localidade zamorana de Lubián, Felicísimo
Pérez Ortega e Emilio Silva, respectivamente, que tentaron organizar a
defensa dende os concellos.
Sinala no seu traballo que algúns dos responsábeis das
milicias fascistas foron encargados das obras do camiño de ferro, até
que punto isto non é un síntoma do carácter de clase que toma a
represión?
Na Gudiña, os primeiros xefes de Falanxe e os responsábeis das
milicias que se crean de contado por parte da Garda Civil, adoitan ser
contratistas, capataces e, mesmo, responsábeis da empresa concesionaria
das obras. Logo, as milicias teñen un aporte moi significativo de
“carrilanos” de dereitas recrutados en outubro de 1934 e, logo,
despedidos dos traballos tras a Fronte Popular. Todo isto tamén acontece
noutros lugares do tendido ourensán, caso de Amoeiro ou Campobecerros.
Semella claro que estamos diante dunha consecuencia da loita de clases
que, conforme avanzaba a República, foi a máis debido á combatividade e
organización dunha boa parte dos “carrilanos”. Coa súa participación
directa e singularmente cruel na represión, cuxas principais vítimas
foron os protagonistas tanto das loitas societarias como da resistencia
ao golpe, capataces e “carrilanos” de dereitas amosaban ás claras as
motivacións que os asimilaban á patronal e, ao tempo, os confrontaban
cos seus compañeiros de clase. Sobre isto, quixera facer unha reflexión.
Hai quen critica os traballos que, maiormente fora da Universidade, se
están a facer no eido dos vitimarios, presentando aqueles como simples
listaxes de individuos cuxas prácticas noxentas se explican botando man
tan só de argumentos morais. Se acaso, esta visión reducionista puido
primar nun primeiro intre, debido, máis que nada, ás propias
dificultades que este tipo de investigacións levaban de seu nos anos 80 e
90 do século pasado. Grande parte dos traballos que compoñen este
coleccionábel d´Os Nomes do Terror demostran que esa fase ficou
superada, pois presentan os verdugos como “suxeitos históricos”
inseridos nun contexto sociopolítico determinado, actuando en defensa de
intereses moi concretos mediante mecánicas represivas pautadas. O cal
non exclúe, ás veces, un descontrol máis aparente que real, onde imperan
os abismos da condición humana.
Un dos actores da represión que aparece no seu traballo é a
Falanxe de Verín, que destacaría da súa actuación nas terras das
Frieiras pero tamén noutras comarcas galegas e do Estado?
Eu non investiguei as actividades dos verdugos falanxistas de Verín,
tan só dou fe da súa presenza nas Frieiras en diversas accións de
inhumana brutalidade, caso do asasinato do mestre alaricán José Luis
Bouzas, cuxo cadáver foi queimado en Pentes, ou do estarrecedor calvario
que debeu pasar Anuncia Casado nas Reverdeitas de Viana. Nestes e
noutros episodios acontecidos na contorna das Frieiras, repítense os
nomes de Fernando Salgueiro, fillo dos propietarios de Cabreiroá e a
quen no exilio mexicano se lle atribuían oitenta asasinatos, Antonio
Sanguino médico daquel Balneario, ou de Antonio Aguirre “O Churro” de
Vilaza, axustizado mediados os anos 40 pola guerrilla. A crueldade da
Falanxe de Verín espallouse, polo que se pode saber, por Monterrei,
polas Terras de Viana, por Valdeorras, polas Frieiras e, mesmo, por
Villablino, onde Verín esperta aínda lembranzas desgraciadas. É urxente
unha investigación a fondo sobre a Falanxe de Verín, cuxa pegada chega
até os nosos días; de feito, o actual estadio de fútbol da vila do
Támega leva, de xeito incomprensíbel, o nome de José Arjiz Salgado,
“camisa vieja”, alcalde na Ditadura de Franco e director en 1936 do
periódico da Falange local “España Nueva”, onde se describen algunhas
daquelas atrocidades.
Sinala un crego, José Fernández Rivada como organizador da
milicia falanxista de Campobecerros en Castrelo de Val, cos dados dos
que dispón que panorámica fai sobre a participación da igrexa no
operativo do terror das Frieiras?
Aínda que de pouca importancia, durante a Fronte Popular as
axitacións operarias no tendido do camiño de ferro tamén deron lugar a
algún episodio antirrelixioso. Por exemplo na Gudiña e Requeixo,
respectivamente, onde a igrexa parroquial e a capela da Guadalupe foron
asaltadas polos “carrilanos” coa pretensión de convertelas en locais
para os sindicatos, ou en Campobecerros onde a parroquial foi obxecto
dun atentado. No intre do golpe militar o crego Rivada estaba perto da
capital ourensá, en Palmés concretamente, visitando a un seu tío que era
o párroco da localidade. E alí ambos salvaron a vida debido á
intervención do mestre anarquista Luis Bazal. Aos poucos, cando a
columna Ros controlou Campobecerros, Rivada retornou á súa parroquia,
onde organizou con permiso de autoridades civís e militares unha garda
de protección persoal, que pronto se converteu en milicia de
acompañamento á devandita columna nas tarefas de “limpeza” que, con
resultados sanguentos, se levaron a cabo polos montes do Invernadoiro e
proximidades. En diante, a ascendencia de Rivada na contorna de
Campobecerros, converteuno en peza esencial para o control social dos
seus habitantes, algo que a memoria colectiva conserva aínda hoxe con
singular énfase. Aparte de Rivada, houbo outros cregos nas Frieiras
comprometidos coa represión, caso do párroco de Chaguazoso, Francisco
Pérez Anta, primeiro xefe da Falanxe local e destacado polo seu aquel
delator. Mesmo entre a manda salvaxe de falanxistas procedentes de
Amoeiro que durante tres días de agosto matou, roubou e violou con total
impunidade na Gudiña, figurou un sacerdote. Pola contra, malia as
tirapuxas que tivo cos “carrilanos”, o párroco da Gudiña, Primitivo San
Román, defendeu varios veciños que foron obxecto de consellos de guerra,
algo que tamén fixo o crego de Tameirón. En definitiva, o “lusco fusco”
do clero non xerárquico verbo da represión franquista, fica mais unha
vez ás claras.
